درس چهارم: چرا به قانون نیاز داریم؟

__________________________________________

هنجار چیست و چه انواعی دارد؟*

باید و نباید‌های روزمره كه به رفتار ما در زندگی فردی و اجتماعی جهت می‌دهند هنجار می‌گویند. هنجارهای اجتماعی، هنجارهای فرهنگی، هنجارهای اخلاقی، هنجارهای دینی و...

عرف چیست؟

به هنجارهای اجتماعی كه بعد از مدت‌ها در هر جامعه‌ای مورد قبول بیشتر مردم می‌شود و آرام آرام جزء آداب و رسوم محسوب می‌شوند. مثل آداب و رسوم ازدواج، مراسم ختم و سوگواری و...

حکومت به چه وسیله‌ای هماهنگی و نظم را در جامعه بین مردم و موسسات برقرار و آن را مدیریت می‌کند؟*

به وسیله‌ی وضع قوانین مناسب و عادلانه، ‌ اجرای دقیق، نظارت بر اجرای قوانین و جلوگیری از تخلفات

قانون چیست؟*

باید و نباید‌هایی (هنجارهایی) كه در جوامع توسط حكومت‌ها وضع و به مردم و مؤسسات جامعه ابلاغ می‌شوند قانون گفته می‌شود. قانون ها به صورت مكتوب و نوشته در می‌آیند.

قانون برای چه کسانی است؟ (مخاطب قانون در جامعه چه کسانی هستند؟)

برای تمام اعضای جامعه: شهروندان (با هر رنگ و نژاد و قبیله و ثروت و قدرتی) سازمان‌ها و مؤسسات و خود حكومت

مراتب قانون را توضیح دهید.*

قانون اساسی: مهمترین و اصلی‌ترین قانون هر كشور كه مادر بقیه‌ی قوانین و مقررات هر كشور است.

قوانین موضوعه: قوانینی كه توسط مجلس شورای (پارلمان) كشور و برای موضوعات مختلف جاری كشور تصویب می‌شود.

مقررات و بخشنامه‌های معمولی در هر وزارت‌خانه و اداره

آیا قوانین و مقررات آزادی‌های انسان را محدود می‌کنند؟ اگر بلی چرا این قدر بر آن تأکید می کنند؟*

بله. قوانین مقداری از آزادی‌های ما را محدود می‌كند. یعنی ما هر كار كه دلمان خواست نمی‌توانیم انجام دهیم.  

در هر جامعه افراد زیادی زندگی می‌كنند. افراد همیشه در ترس تجاوز دیگران به جان و مال خود بودند. انسان‌ها برای اینكه بتوانند در امنیت و آرامش زندگی كنند تصمیم گرفتند به طور آگاهانه مقداری از آزادی‌های خود را بدهند تا بتوانند از باقی‌مانده‌ی آزادی خود با خیالی آسوده‌تر استفاده كنند. اگر در جامعه‌ای قانون و مقرراتی وجود نداشته باشند و هر كس هر كار دلش خواست بكند (هیچ محدودیتی وجود نداشته باشد) هیچ كس نمی‌تواند از آزادی خود استفاده كند. به عبارتی دیگر آزادی مطلق (بی قانونی) مساوی نبود آزادی است. مثلا اگر ما برای دقایقی پشت چراغ قرمز محدود نشویم، یعنی قانونی برای عبور و مرور نباشد و همه آزاد باشند كه از چهارراه عبور كنند چه اتفاقی می‌افتد. بله هر كس می‌خواهد خودش رد شود و در نتیجه ترافیك قفل می‌شود و هیچ كس نمی‌تواند به راحتی عبور كند.

جامعه‌ی قانونمند و جامعه‌ی بی‌قانون (یا جامعه‌ای که در آن قانون اجرا نمی‌شود) را با هم مقایسه کنید.

در جامعه‌ی قانون‌مند حدود وظایف، مسئولیت‌ها و از طرفی حقوق هر فرد یا سازمانی مشخص است ولی در جامعه بی قانون هیچ كس دقیقا نمی‌داند چه وظیفه و در مقابل چه حقوقی دارد.

در جامعه قانون‌‌مند روابط بین اعضا و سازمان‌ها منظم و هماهنگ است و در جامعه بی‌قانون هرج و مرج حاكم است.

در جامعه قانون‌مند همه اقشار در مقابل قانون مساوی هستند ولی در جامعه بی‌قانون هر كس به ضعیف‌تر از خود ظلم می‌كند.

در جامعه قانون‌مند نیازهای جامعه بهتر و آسان‌تر رفع می‌شود ولی در جامعه بی قانون حتی نیازها‌ی اولیه افراد به راحتی برآورده نمی‌شود.

وظایف سه‌گانه‌ی حکومت درباره‌ی قانون چیست؟*

وضع قوانین.

اجرای قوانین.

نظارت بر اجرای قوانین و جلوگیری از تخلفات.

کارکردهای قانون در جامعه بنویسید.*

هماهنگ كردن عملكرد سازمان‌های اجتماعی

تنظیم روابط بین مردم و مؤسسات مختلف.

مشخص كردن وظایف مؤسسات در مقابل مردم و بالعكس

رسیدگی به درگیری  منازعات میان مردم، گروه‌ها و سازمان‌ها

دفاع از حقوق محرومان و اقشار ضعیف در مقابل ستمگران و زورگویان

حکومت مشروطه و استبدادی را با هم مقایسه چه تفاوتی با هم دارند؟*

در حكومت استبدادی قانون حرف (دلبخواه) حاكم و فقط برای مردم است و حاكمان و نزدیكان به آنها را فرانمی‌گیرد. اما در حكومت مشروطه قدرت حاكم هم (چه یك نفر، چه عده‌ای) توسط قانون محدود می‌شود و حاكمان نمی‌تواند هر كاری دلشان خواست انجام دهند.

__________________________________________

درس پنجم: حكومت ما چه ویژگی‌هایی دارد؟

__________________________________________

آیا مردمِ سرزمین‌های مختلف دارای افکار، سلیقه و فرهنگ‌های یکسان هستند؟ چرا؟

خیر. زیرا مردم هر سرزمین گذشته، محیط زیست،‌ زبان،‌ دین، آداب و رسوم، مشكلات و... مختلفی دارند.

تنوع حكومت ها به چه عواملی بستگی دارد؟*

به تفاوت در گذشته (تاریخ)، آداب و رسوم (‌فرهنگ)، سرزمین (جغرافیا)، ‌دین و... هر كشور بستگی دارد.  

حکومت و هدف آن چیست؟*

بزرگترین و قدرتمندترین مؤسسه هر جامعه كه به وسیله قوانین در بین اجزای جامعه هماهنگی و نظم ایجاد می‌كند. هدف اصلی هر حكومت ایجاد امنیت، آرامش و نظم برای بهتر برطرف شدن نیاز‌های جامعه و در نتیجه رشد و پیشرفت آن جامعه است. 

جمهوری به چه  معنی است؟

یعنی حكومتی كه قدرت و حاكمیت فقط در دست یك گروه خاص نیست و مردم هم می‌توانند با شرایطی در قدرت سهیم شوند و در اداره‌ی جامعه نقش داشته باشند.

ویژگی‌های حکومت دینی چیست؟

فرد یا گروه حاكم بر مردم نه بر اساس تشخیص خود بلكه بر پایه‌ی دستورات الهی، تعالیم دینی عمل می‌كند.

چند ملاك برای طبقه‌بندی حكومت‌ها نام ببرید.*

میزان توجه حكومت‌ها به قوانین الهی.

نظام و شیوه‌ی دادوستدی (نظام اقتصادی) كه حكومت‌ها قبول دارند.

میزان توجه به مردم و نقش آنها در تعیین سرنوشت خودشان.

حکومت ولایت فقیه یعنی چه؟

یعنی سرپرستی جامعه شخصیتی روحانی، مسلط به احكام دینی و مطلع از سیاست و اداره‌ی جامعه است.

ارکان حکومت جمهوری اسلامی را نام ببرید.*

قوه‌ی مققنه  2- قوه‌ی مجریه  3- قوه‌ی قضائیه 4- رهبری 5- مجلس خبرگان

قوه‌ی مققنه چه وظایف و چه ارکانی دارد؟*

قانون‌گذاری.  1-مجلس شورای اسلامی و2- شورای نگهبان

سه وظیفه‌ی شورای نگهبان را نام ببرید.*

نظارت بر مصوبات مجلس كه مبادا با احكام اسلامی و قانون اساسی مغایر باشند

بررسی صلاحیت نامزد انتخابات مجلس، ریاست جمهوری و مجلس خبرگان

بررسی و نظارت بر برگزاری درست انتخابات مجلس، ریاست جمهوری و مجلس خبرگان

ترکیب و انتخاب اعضای شورای نگهبان چگونه است؟*

شش نفر فقیه (عالم به احكام دینی) به انتخاب مستقیم رهبر + شش نفر حقوقدان

رئیس این شورا هم یكی از فقها است.

رد صلاحیت در انتخابات به چه معناست؟

یعنی اینكه به دلایلی كه شورا نگهبان می‌داند فرد شایستگی برای نامزد شدن در انتخابات را ندارد و مردم نمی‌توانند به او رأی بدهند.

قوّه‌ی مجریه چه وظیفه‌ای دارد و از چه اجزایی تشکیل می‌شود؟*

اجرای قوانین. دولت و سازمان‌هایی كه تحت نظر دولت قوانین را در كشور اجرا می‌كنند.

رئیس قوه‌ی مجریه ..رئیس جمهور.. است.

وظیفه‌ی قوّه‌ی قضائیه چیست؟

نظارت بر اجرای قوانین. رسیدگی به تخلفات. رسیدگی به اختلافات و دعواها در بین اعضا جامعه.

رهبری چگونه بر کار قوای سه‌گانه نظارت می‌کند؟*

نظارت بر قوه‌ی مقننه: عزل و نصب فقهای شورای نگهبان

نظارت بر قوه‌ی قضائیه: عزل و نصب رئیس قوه‌ی قضائیه

نظارت بر قوه‌ی مجریه: امضای (تنفیذ) حكم ریاست جمهوری یا عزل وی

نمایندگان مجلس خبرگان را چه كسانی تشكیل می دهند و این افراد را چه كسانی انتخاب می كنند؟

فقط متخصصان امور دینی (فقها) و اعضای مجلس را مردم انتخاب می كنند .

وظایف مجلس خبرگان چیست؟

انتخاب رهبر. تشخیص عدم صلاحیت رهبری بر اساس معیارهای قانون اساسی

نهادهای انتخابی (توسط مردم) در حکومت اسلامی را نام ببرید.

نمایندگان مجلس. رئیس جمهور. نمایندگان مجلس خبرگان. نمایندگان شورای شهر

نهادهای انتصابی (نصب توسط مردم نیست) در حکومت جمهوری اسلامی را نام ببرید.

فقهای شورای نگهبان. رئیس قوه‌ی قضائیه.

حكومت الهی چه ویژگیهایی دارد؟

قوانین آن بر اساس دستورات خداوند است ونمایندگان مردم قوانین مخالف دستورات الهی را تصویب نمی كنند.

 رهبری آن در دست فردی است كه احكام و دستورات خداوند را به خوبی می داند تا بتواند راه الهی را تشخیص دهد. سیاستمدار باشد تا بتواند از منافع و حقوق مردم در برابر ستمگران دفاع كند، با دشمنان مردم شجاعانه برخورد كند یا بینش اجتماعی داشته باشد، به فكر مردم باشد، و شرایط اجتماعی آن ها را درك كند، با تقوا باشد و با مردم به عدالت رفتار كند.

چرا حكومت اسلامی ایران از نوع حكومت الهی است؟

زیرا هر دو این ویژگی را داراست.

اولاً قانون اساسی كشور ما بر اساس احكام قرآن نوشته شده. قوانینی كه در مجلس نیز به تصویب برسند نیز نباید با قوانین الهی و دستورات خداوند مخالف باشند.

ثانیاً : امام خمینی بنیانگذار این حكومت، شخصیتی روحانی، آگاه از دین اسلام و آشنا با امور مردم و جامعه ی خود بودند. ایشان به نمایندگی از طرف مردم حكومت اسلامی را بنا گذاشتند. اكنون هم رهبری در دست یك فقیه است.

__________________________________________

درس ششم: مجلس ما در حکومت چه نقشی دارد؟

__________________________________________

1- مردم ایران هر ..چهار سال.. می‌توانند در انتخابات مجلس شرکت کنند و نمایندگان خود را انتخاب کنند.

2- وظیفه‌ی رئیس مجلس چیست؟*

رئیس مجلس در رأس هیئت رئیسه مجلس است و وظیفه دارد جلسات مجلس را اداره کند.

3- وظیفه‌ی اصلی نمایندگان مردم در مجلس چیست؟*

مشورت کردن درباره‌ی مسائل مختلف و مورد نیاز کشور و در نهایت وضع قوانین و مقررات مناسب در آن مورد.

4- کمیسیون‌ها در مجلس برای چه تشکیل می‌شوند؟ چند مثال بزنید.*

در مجلس برای مشورت بهتر گروه‌های گوناگونی را تشکیل داده‌اند و هر یک از نمایندگان متنایب با علایق، تحصیلات و تجربه‌هایش در یکی از این گروه‌ها عضو می‌شود. به این گرو ها کمیسیون می‌گویند.

کمیسیون‌ها برای بررسی بهتر یک موضوع می‌توانند از متخصصین و صاحب‌نظر‌ها و دیگر مسئولین حکومتی مانند وزرا کمک بگیرند.

کمیسیون کشاورزی، کمیسیون سیاست خارجی، کمیسیون بازرگانی، کمیسیون آموزش و پرورش و...

5- به مراحل تصویب یک قانون از ابتدا تا ابلاغ اشاره کنید.

پیشنهاد تصویب قانون از طرف قوه‌ی مجریه (لایحه) یا عده‌ای از ینمایندگان (طرح) به مجلس داده می‌شود. در مرحله اول در یکی از کمسیون‌های مرتبط مورد بحث و تحقیق و اصلاح قرار می‌گیرد. پس از آن برای بحث نهایی در جلسه‌ی علنی با حضور اگثریت نمایندگان مطرح می‌شود. موافقان و مخالفان تصویب آن قانون در مورد آن سخنرانی می‌کنند. سپس به رأی گذاشته می‌شود اگر اکثریت به آن رأی موافق داد تصویب می‌شود.

در مرحله بعد قانون مصوب نمایندگان مردم به شورای نگهبان می‌رود. اگر از نظر این شورا قانون مصوب مجلس، مغایر با قانون اساسی و احکام اسلامی و شرعی نباشد برای اجرا به قوه‌ی مجریه ابلاغ می‌شود.

6- با دو مثال نقش قوانینی را که مصوّب مجلس در زندگی روزمره‌ی شهروندان بررسی کنید.

همه‌ی قوانین مربوط به سازمان آموزش و پرورش و مدارس (تعیین تشكیلات، تعیین حقوق برای كاركنان،‌ شرایط تحصیل و...)

قوانین مربوط به خرید و فروش (كلی و جزئی)

قوانین مربوط به صادرات و واردات

7- وظایف مجلس را نام ببرید.*

قانون‌گذاری

دادن رأی اعتماد به وزیران

سؤال كردن از رئیس جمهور و وزرا

استیضاح رئیس‌جمهور و وزرا

تحقیق و بررسی از همه‌ی سازمان‌های حكومتی

رسیدگی به شكایات مردم

8- فرق سوال کردن از وزیر یا رییس جمهور و استیضاح آنان چیست؟

استیضاح به معنی توضیح خواستن است و با سؤال كردن متفاوت است. در استیضاح، وزیر استیضاح شده پس از اینكه وارد مجلس شد و در مورد مسئله ی مورد نظر مجلس توضیح داد، باید از مجلس مجدداً رآی اعتماد بگیرد. ولی در سؤال، وزیر یا رئیس جمهور باید نماینده یا نمایندگان سؤال‌کننده را قانع کند و نیازی به رأی اعتماد مجدد نیست.

 9- هدف از تحقیق و بررسی نمایندگان مجلس از سازمان‌های دولتی چیست؟

آن‌ها می‌خواهند بدانند آیا قوانینی  مصوب مجلس در سازمان‌های حكومتی (به ویژه قوه‌ی مجریه) به خوبی اجرا می‌شود یا در اجرای آن نواقصی وجود دارد و دلبخواهی عمل می‌شود.

10- طبق قانون اساسی کدام کمیسیون در مجلس برای رسیدگی به شکایات مردم از ادارات و سازمان‌های اجرایی یا قضایی تشکیل شده است؟

کمیسیون اصل 90 طبق اصل نودم قانون اساسی مسئول رسیدگی شکایات مردم از طرز کار قوه‌ی مجریه یا قوه‌ی قضائیه داشته باشد می‌تواند شکایت خود را کتبا به این کمسیون مجلس عرضه کند.

11- تفاوت‌های یک مجلس قوی و کارآمد با یک مجلس ضعیف، تشریفاتی و بی‌فایده چیست؟